Menu

Een monument van de deserteur, Ballhausplatz Wenen

Een monument van de deserteur, Ballhausplatz Wenen

 Deserteurs uit het nazileger (ook Wehrmacht genoemd) waren weldenkende burgers die op een positieve manier en bewust een besluit hebben genomen rekening houdend met alle gevolgen. Dit zei de Olaf Nicolai, de kunstenaar die het monument ontworpen heeft, tijdens de inhuldigingsceremonie op 24 oktober 2014. Hij hoopt dat het monument een plek zal zijn "waar mensen actief worden, overtuiging tonen en compromisloos over hun verleden kunnen nadenken". De sculptuur bestaat uit drie niveaus waarop men mag lopen. Het geheel heeft een blauwe tint, en stelt een reusachtige liggende X voor met als inscriptie "alle" en alleen, een citaat uit een gedicht van de Schotse dichter Ian Hamilton Finlay. De woorden verwijzen naar de vraag hoe het individu (alleen) zich kan opstellen in een maatschappij (allen), als het de mening van de anderen niet deelt. De X is een "teken van de anonimisering van het individu, wanneer het een lijntje op een lijst of een X in een bestand geworden is, als de kunstenaar.

 

Tijdens de inhuldiging kwamen onder andere aan het woord :

Michael Häupl, Bürgermeister

Richard Wadani, Deserteur uit de Wehrmacht

Heinz Fischer, Bundespräsident

Muzikale bijdragen waren er van :

Friedrich Cerha (zelf deserteur), Spiegel VI, radio-opname voor orkest en klankband

Gegenstimmen: Sag Nein! Ein Auszug aus der Ode an den Deserteur van Frederic Rzewski,

Tekst: Kurt Tucholsky/Wolfgang Borchert.

 

Enkele impressies. Eerst komt Richard Madani aan het woord, dan Olaf Nicolai als beeldhouwer en Friedrich Cerha als componist. En ten slotte volgt de tekst van het lied dat ons zusterkoor Gegenstimmen op de inhuldiging bracht.

1) Richard Walani, erevoorzitter van het Comité Gerechtigkeit für die Opfer der NS-Militärjustizen zelf deserteur.

"In 2009 werd na meer dan 60 jaar beslist om de wettelijke discriminatie van Wehrmachtdeserteurs recht te zetten. Een monument voor de deserteurs is de legitieme volgende stap. In Oostenrijk zijn er talloze oorlogsmonumenten van de jaren 1939-1945. Ze huldigen niet alleen de zogenaamde plichtsgetrouwe soldaten van Hitlers Wehrmacht, maar ook zelfs de SS en de Waffen-SS. Op die monumenten staat te lezen dat "Zij vochten en stierven voor het vaderland. Wat een grove leugen. Ze niet stierven niet voor het vaderland, maar voor de criminele doelstellingen van Hitler-Duitsland. Ze vochten bewust of onbewust tegen de bevrijding van ons land. Voor vele soldaten die tegen hun wil en vaak tegen hun geweten in dit leger dienden, was het een zware psychische belasting.

Hoewel de SS en de Waffen-SS door het Neurenberg-tribunaal als criminele organisaties veroordeeld zijn, was het voor onze toenmalige politici geen probleem ook hen te herdenken. Al die jaren heeft men zijn best gedaan om het bruine kamp sociaal aanvaardbaar te maken.

Voor dit beleid waren Oostenrijkers die niet bereid geweest waren om te vechten voor Hitler-Duitsland en dus niet tegen de bevrijding van ons land te vechten, ongewenst en ze werden gebrandmerkt en gediscrimineerd als verraders. Natuurlijk was er in deze periode geen sprake van een monument voor de slachtoffers van de nazi-rechtspraak.

In het licht van dit politiek verleden is de eis van de deserteurs voor een monument meer dan gerechtvaardigd. Ik zie dit ook als een politieke beslissing om aan het publiek te tonen dat er niet alleen plichtsgetrouwe soldaten waren, maar ook mensen die er hun leven voor een vrij Oostenrijk geriskeerd hebben."

 

2) Olaf Nicolai, de beeldhouwer, kwam in het tijdschrift Art- das Kunstmagazin van 22/10/2014 in een interview aan het woord over zijn creatie. Een uittreksel.

art : Bij uw deserteursmonument staat ieder van ons plots als held op een voetstuk. Ten minste iedereen die de drie treden tot aan de betonnen X" durft beklimmen. Wat moet hij of zij denken bij de beklimming ? Wat is de boodschap ?

Olaf Nicolai : Ik wil niet te veel in termen van boodschap denken. Ik vind het prima, als mensen het monument betreden, de inscriptie lezen - en erover nadenken hoe ze zich als individu verhouden tot zon moment van dissidentie. Een rustpunt, waarbij men op zichzelf teruggeworpen wordt, en dat terwijl men omringd wordt door gebouwen die de Staat vertegenwoordigen. Het gaat over de relatie tot zichzelf, om dit alone, om de bereidheid alleen op te komen voor je mening.

Art : All / alone staat in het oppervlak van de X" geschreeven, een citaat van de Schotse schrijver Ian Hamilton Finlay°. Hoe ben je bij hem terechtgekomen in deze context ?

Nicolai : De vraag naar de mogelijkheid van engagement staat centraal. Is dit enkel in de kunst als ik me direct politiek uitdruk ? Of kan het ook via een debat over taal, over grammatica als machtsvorm ? Finlay stond in nauw contact met kunstkringen uit Wenen en hij was een vriend van Ernst Jandl. Bovendien vond ik het belangrijk dat het een Engels tekst is en dat hij dus een zekere internationaliteit heeft die kan begrepen worden door allen die hiernaartoe komen. Ten slotte is onenigheid juist vandaag ook relevant - wat zijn rechtvaardige oorlogen, rechtvaardige militaire operaties, en wat is een rechtvaardig leger ?

Art : In hoeverre hebben uw ervaringen in de DDR waar u opgegroeid bent, een rol gespeeld bij uw werk aan dit monument en uw keuze voor een bepaald ontwerp ?

Nicolai : Ja, het heeft een rol gespeeld. Ik heb tot nu toe niet deelgenomen aan wedstrijden om monumenten te ontwerpen, want ik geloof niet dat complexe historische feiten in beeld om te zetten zijn. Maar er was een biografisch herkenningspunt voor mij ? Ik ken de situatie waarin je moet beslissen om te handelen, ondanks de dreiging met straf en geweld, en waarin je ook bang blijft twijfelen. Dat betekent niet dat ik mijn ervaringen gelijkstel met het lot van degenen die hier worden herdacht. Je kunt niet vergelijken. Zelfs al was de DDR een onrechtstaat, het is niet te vergelijken met het nazisme. Zon vergelijking staat historische duiding in de weg. Maar door deze ervaring had ik een toegang. Waar recht tot onrecht wordt, is verzet een plicht" - wat deze uitspraak van Martin Luther King kon betekenen, hoe ver je bereid was om te gaan, dat werd besproken in mijn vriendenkring.

Art : In Duitsland zijn er meer dan 30 monumenten voor deserteurs. In Oostenrijk is dit de eerste. Met welke obstakels, hindernissen werd u geconfronteerd tijdens het jaar dat u hieraan gewerkt hebt ? Of hebt u ook positieve ervaringen opgedaan ?

Nicolai : Ik was verbaasd dat dit het eerste monument is. Beter laat dan nooit. Maar obstakels waren er eigenlijk alleen in technische zin. Mochten er andere geweest zijn, dan heeft men die van mij weggehouden. Ik kon er rustig aan doorwerken. Het zou niet mogelijk geweest zijn om het zeer strak tijdschema aan te houden, indien er grote discussies zouden geweest zijn. Hoe dan ook, alle betrokkenen hebben een geweldige job gedaan.

 

3) Friedrich Cerha (°1926, Wenen): Componist, Dirigent en Wehrmachtdeserteur.

Als Deserteur war ich völlig auf mich alleine gestellt"Als deserteur was ik helemaal op mezelf aangewezen"

Componist Friedrich Cerha vertelt waarom hij uit het nazi-leger gevlucht is. Het beroep van militair is bedoeld om leven te vernietigen. Er bestaat dus geen goede soldaat.

In de laatste maanden van de oorlog deserteert Cerha - slechts 19 jaar oud - zelfs twee keer uit de Duitse Wehrmacht. Nog steeds in uniform en met gestolen blanco marsorders op zak probeert hij eind 1944 per trein Denemarken te bereiken. "In Berlijn werd ik gecontroleerd door een legerpatrouille. Nooit meer in mijn leven, ik was zo bang, zo bang tot vandaag de dag. Op straat zag ik soldaten die opgeknoopt waren aan lantaarnpalen. Ze droegen een bordje rond hun nek met daarop Ik ben een verrader. Een verrader heeft hij zich nooit gevoeld, ook al heeft hij zich tot lang na de oorlog wel zo bekeken gevoeld. Wat was er aan het nazi-regime dat verradenkon worden ? Het was een regime dat zelf alle rechten van de mens verraden heeft. Cerea keert zich ook heftig tegen het verwijt een lafaard te zijn: "Ik was twee keer aan het front. Ik kan u verzekeren dat er meer moed nodig is om weg te lopen dan om een onderdeel te blijven van die grote oorlogsonderneming. Ik was helemaal in mijn eentje.

Dat nu, bijna 70 jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog, er eindelijk een monument voor Wehrmachtdeserteurs wordt opgericht, voelt als een laat eerherstel voor de componist. "Het duurde een zeer lange tijd. Maar direct na de oorlog hebben alle grote partijen naar de stemmen van de voormalige nazi's gehengeld. Zijn grootste wens op de dag van de plechtige inhuldiging: "Mensen moeten zich - vooral in dit tijdperk van van alomtegenwoordige communicatie - weer meer bezighouden met zichzelf. Dat bevordert kritisch bewustzijn en moed."

4) Gegenstimmen bracht het derde Lied uit de cyclus Ode aan de Deserteur van Frederic Rzewski. De tekst is van Wolfang Borchert en Kurt Tucholsky.

Sag Nein

Sag Nein ! Sag Nein !

Du. Mann auf dem Dorf

und Mann in der Stadt.

Wenn sie morgen kommen

und dir den Gestellungsbefehl bringen,

dann gibt es nur eins :

Sag NEIN !

Ihr, Mütter in der Welt,

wenn sie morgen befehlen,

ihr sollt Kinder gebären,

neue Soldaten für neue Schlachten,

tter in der Welt, dann gibt es nur eins :

Sagt NEIN ! Mütter, sagt NEIN !

 

Wolfgang Borchert - Dann gibt es nur eins - 1947

 

An die Jugend :

Ihr sollt nicht strammstehen. Ihr sollt nicht dienen !

Ihr sollt frei sein! Zeigt es ihnen!

Und wenn sie euch kommen und drohn mit Pistolen -:

Geht nicht! Sie sollen euch erst mal holen !

Keine Wehrpflicht ! Keine Soldaten !

Keine Monokel-Potentaten !

Keine Orden ! Keine Spaliere!

Keine Reserveoffiziere !

Ihr seid die Zukunft !

Euer das Land !

Schüttelt es ab, das Knechtschaftsband !

Wenn ihr nur wollt, seid ihr alle frei !

Euer Wille geschehe! Seid nicht mehr dabei !

Wenn ihr nur wollt: bei euch steht der Sieg !

- Nie wieder Krieg -!

 

Kurt Tucholsky (alias Theobald Tiger) - Drei Minuten Gehör - 1922

 

Vertaling

Zeg nee !

Zeg nee ! Zeg nee !

Jij, man uit het dorp

en man uit de stad.

Als ze morgen komen

en jou je oproep voor de militaire dienst overhandigen

dan kun je maar één ding doen :

Zeg NEE !

Jullie, moeders overal ter wereld,

als ze u morgen bevelen

om kinderen te baren,

nieuwe soldaten voor nieuwe veldslagen,

moeders, overal ter wereld, dan kun je maar één ding doen :

Zeg NEE ! moeders, zeg NEE !

 

Wolfgang Borchert - Dann gibt es nur eins - 1947

Aan de Jeugd :

Jullie moeten niet stram in de houding staan.

Jullie moeten niet dienen !

Jullie moeten vrij zijn ! Toon het hun !

En als ze komen en met pistolen dreigen -!

Ga niet ! Ze moeten je eerst maar komen halen !

Geen dienstplicht ! Geen soldaten !

Geen monocle-potentaten !

Geen medailles ! Geen erehagen !

Geen reserve-officieren !

Jullie zijn de toekomst !

Aan jullie behoort het land toe !

Schudt ze af, die slavenketenen !

Wanneer jullie maar willen zijn jullie allemaal vrij !

Jullie wil geschiede ! Wees er niet meer bij !

Wanneer jullie maar willen : aan jullie de overwinning !

- Nooit meer oorlog -!

 

Kurt Tucholsky (alias Theobald Tiger - Drei Minuten Gehör) -1922

 

° Ian Hamilton Finlay (°Nassau, Bahamas op 28 oktober 1925 en +Edinburgh, 27 maart 2006) was een Schots dichter, auteur en beeldend kunstenaar. Hij maakte o.a. zogenaamde One-Word-Poems, als inscripties in steen, die hij daarna als commentaar in het landschap achterliet.