Menu

Landen zonder leger

Landen zonder leger

Veel landen komen in het nieuws omdat er oorlog of geweld is.  Heel veel landen komen niet in het nieuws omdat er geen oorlog of  geweld is. Vaak houdt dat verband met de aanwezigheid of afwezigheid van een leger. Het zou nochtans interessant zijn te bekijken waarom sommige landen geen leger (meer) hebben, welke invloed  de afwezigheid van een leger heeft op de politiek en de maatschappij (en omgekeerd), of hun situatie voordelen biedt en of ze een  voorbeeld voor andere landen zouden kunnen zijn.


Een “lijst van landen zonder leger” (25 in het totaal) met een zeer beknopte commentaar is ook te vinden op wikipedia. Voor dit artikel is gebruik gemaakt van Christophe Barbey, La non-ilitarisation et les pays sans armée: une réalité. APRED, 2001, 64 p. (te bestellen via www.demilitarisation.org). Deze au-teur bespreekt enkele redenen waarom landen geen leger hebben (p. 8-11),  hoe hun veiligheid wordt gewaarborgd (p. 12-20), of het daar goed leven is (p.20-25), enkele geografische details (p. 25-27), gevolgd door een korte bespreking van 29 landen zonder leger (p. 28-59). Het is soms moeilijk om te beslissen volgens welke criteria een land een land zonder leger kan worden genoemd, zoals blijkt uit de lijst van 29 landen in dit boekje en die van 25 landen  op wikipedia. Hieronder volgen we de visie van C. Barbey.

Waarom geen leger?

Andorra heeft sinds zijn bestaan in 1278 nooit een leger gehad. Monaco heeft zijn verdediging in de 17e eeuw opgegeven omdat de stad toch vanuit de bergen beschoten kon worden. Liechtenstein heeft in 1868 zijn weinige solda-ten afgedankt wegens “te duur” en is in 1919 als deel van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk niet ontmanteld dankzij zijn neutraliteit en omdat hrt geen leger had. IJsland verklaarde zich in 1944 onafhankelijk en neutraal, en voelt zich als  lid van de NAVO beschermd tegen én door de naburige grootmachten. In 1948 vond een volkse president in Costa Rica een leger te duur en te gevaarlijk; als lid van de pas opgerichte Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS) kreeg het land tweemaal steun tegen de invallen van reactionaire krachten vanuit de  buurlanden en is het sindsdien het rustigste land in Midden-Amerika, met de zetel van het Inter-Amerikaans Hof voor de Mensenrechten (van de OAS) en de Vredesuniversiteit van de V.N. In Dominica (1981), Grenada (1983), Panama (1990) en Haïti (1995) werd het leger afgeschaft wegens het wangedrag of de misbruiken van hun eigen strijdkrachten. In Haïti is het constitutionele proces nog niet helemaal afgerond, zijn de ex-militairen nog niet gereïntegreerd in de civiele maatschappij en zijn de wapens nog niet goed gerecupereerd. Alle andere landen zonder leger werden onafhankelijk tussen 1962 en 1994, en hebben nooit een leger gehad.

Veiligheid

Deze landen vertrouwen, meer nog dan andere landen, op de goede werking van de Verenigde Naties en haar talrijke organen. In de praktijk hebben deze landen trouwens weinig te lijden van agressies of gewelddadige conflicten. Andere internationale samenwerkingsorganen zijn ook nuttig voor de kleinere landen (en dus voor de meeste landen zonder leger): het Britse Commonwealth, de Wereldbank, regionale samenwerkingsverbanden zoals die in de Stille Oceaan, de South Pacific en de Caraïben, de eerder genoemde OAS,  de Centraal-Amerikaanse Staten, en de OVSE (Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa).

Eigenaardig genoeg is geen enkel land zonder leger lid van de Conferentie voor Ontwapening (een orgaan van de UNO), waar die landen nochtans goed werk zouden kunnen verrichten. Een echte organisatie van (bijna) gedemilitariseerde landen bestaat evenmin. Gezien hun grote aantal zou zo’n organisatie nochtans zeer nuttig zijn. Anderzijds zijn de meeste landen zonder leger zo klein en zo beperkt in hun middelen dat ze niet overal vertegenwoordigd kunnen zijn. (16 van die landen hebben minder dan 100 000 inwoners en slechts vier hebben meer dan 1 miljoen inwoners.)

Neutraliteit en beschermers

Sommige landen verklaren zich neutraal, vaak met positieve gevolgen voor hun voortbestaan. Ze hebben dan wel geen beschermer maar dat lijkt evenmin een probleem, zeker als het aantal neutrale landen zou toenemen.

Enkele landen, al dan niet neutraal, hebben een akkoord met een beschermer. Andorra kan hulp vragen aan Spanje of Frankrijk, die echter niet verplicht zijn die te leveren. Monaco’s verdediging hangt af van Frankrijk. Nive en de Cook Eilanden hebben associatieverdragen met Nieuw-Zeeland. In het algemeen worden de wil en de soevereiniteit van die landen gerespecteerd.

Heel anders is de situatie voor de Marshall eilanden, Micronesië en Palau. Deze landen werden eerst Spaanse of Duitse kolonies, later Japanse of Amerikaanse mandaatgebieden. Ze zijn tenslotte onafhankelijk geworden in,respectievelijk, 1986, 1986 en 1994. Ze hebben ongunstige associatieverdragen (“compacts”) met de Verenigde Staten moeten sluiten, waarbij deze laatste volledig verantwoordelijk zijn voor de verdediging, tussenbeide kunnen komen in de internationale relaties voor defensiezaken en het recht om er basissen te  hebben. Deze verdragen zijn wel opzegbaar.

De Mariannen verkozen volledig binnen de invloedssfeer van de V.S. te komen en hebben op die manier, zoals Puerto Rico, hun volle internationale soevereiniteit verloren. IJsland (zoals Luxemburg) is lid van de NAVO, heeft een verdedigingsverdrag met de V.S.  en verdrag over een Amerikaanse luchtmachtbasis.

Alle overige landen zonder leger (dus 2/3 van hen) regelen zelf met succes hun eigen veiligheidszaken. Afgezien van een enkele crisis hier en daar, is hun bestaan of niet-militaire status niet in gevaar. Veel van deze landen hebben uiteraard ook een politie, kustwacht en douane. Het is onduidelijk hoeveel manschappen en welke bewapening daarbij te pas komen.

Is het er goed leven?

Afgezien van het Vaticaan, zijn alle landen zonder leger democratieën, meestal al sinds hun ontstaan. Meerdere factoren en vergelijkingen wijzen er op dat deze landen zich ook beter ontwikkelen dan de landen met een leger. Dat komt niet enkel doordat de middelen voor het welzijn kunnen worden ingezet, maar ook een grotere politieke en sociale stabiliteit kennen die de ontwikkeling ten goede komt. En is het vermijden en/of vreedzaam oplossen van conflicten niet het eerste bewijs van ontwikkeling?

Zijn die feiten (en de afwezigheid van een mannelijk militair gezag) misschien de redenen waarom de situatie van de vrouw in de sexomorfe ontwikkelingsindex in die landen erg gunstig is? Wellicht door de relatief hogere uitgaven voor onderwijs dan in landen met  een leger, is de alfabetisatiegraad in de landen zonder leger ook hoger.

Op het gebied van de mensenrechten zijn in de landen zonder leger veel internationale verdragen nog niet goedgekeurd. Maar het respect voor het leven is er wel hoog: slechts in enkele staten van de Kleine Antillen bestaat de doodstraf nog.

Enkele eigenaardigheden

Andorra heeft, na een conflict, sinds 1278 een gemeenschappelijke regering gehad met een Spaanse bisschop en een Franse graaf als staatshoofden. Hun opvolgers, de Spaanse koning en de Franse president, zijn dus nu co-vorsten van dat land met enkele ceremoniële functies. Sinds 1993 heeft Andorra wel een eigen regering.

Luxemburg, dat niet door iedereen als een land zonder leger wordt beschouwd, heeft weliswaar geen leger, maar wel 900 vrijwilligers in het Euro-corps. Het heeft ook een aanzienlijk militair budget, o.a. voor vredesoperaties. Het is niet neutraal en is lid van de NATO. Het is niet duidelijk of het waarschuwt tegen militaire avonturen en of het meer zou kunnen doen voor vrede.

San Marino is een democratisch land met twee staatshoofden per jaar, die verantwoording over hun beleid van 6 maanden afleggen aan het parlement. Het denkt een leger te hebben want het heeft een “vestingenwacht”, die onder het ministerie van toerisme valt, en een “garde noble” voor officiële ceremonies. Maar het heeft zeker géén bewapening. Anderzijds is het een paradijs voor wapenhandelaren (vooral van lichte wapens, die de meeste doden maken).

IJsland lost de visserijoorlogen met vissers van de grote mogendheden op door de kustwacht niet met kanonnen maar met speciaal ontworpen knijptangen uit te rusten om de visnetten door te knippen.

Samoa was een Duits protectoraat, daarna een mandaatgebied van de Volkerenbond en de V.N. Tegenover het paternalistische beleid van Nieuw-Zeeland ontstond reeds vóór de Eerste Wereldoorlog een geweldloos verzet dat leek op Gandhi’s model en dat uiteindelijk leidde tot de onafhankelijkheid in 1962. Over volgehouden geweldloze daadkracht gesproken!

Tonga (170 eilanden waarvan 36 bewoond) is een koninkrijk sinds de 12e eeuw tot nu. Het was een staat met intern zelfbestuur onder Britse kroon door de Vriendschapsovereenkomst van 1900 tot 1970. De grondwet stipuleert dat de koning de leiding heeft over de strijdkrachten, maar er is nergens melding van strijdkrachten in het land. Is het dan een land zonder leger?

Samenvatting door
Dirk Panhuis

VRAK – AKtie VRedesbelasting
E-mail: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.; Website: www.vredesbelasting.be